Wirtualna wędrówka: Przejście przez Chełmową Górę w Paśmie Pokrzywiańskim, Polska
Trasa: Pokrzywianka, skrzyżowanie (271 m n.p.m.; 50.885824, 21.120744) – Chełmowa Góra (349 m n.p.m.; 50.884937, 21.108352) – Stara Słupia, granica Świętokrzyskiego Parku Narodowego (262 m n.p.m.; 50.880502, 21.097092)
Oznaczenie: czarny szlak
Długość: około 2,2 km
Czas przejścia: około 0:40 h
Suma podejść: 64 m
Suma zejść: 81 m
00:00:17 Pokrzywianka, skrzyżowanie
00:02:04 Strumień
00:06:25 Granica Świętokrzyskiego Parku Narodowego
00:28:28 Chełmowa Góra
00:29:32 Kapliczka
00:30:23 Pomnik Profesora Mariana Raciborskiego
01:16:12 Stara Słupia, granica Świętokrzyskiego Parku Narodowego
Chełmowa Góra – szczyt o wysokości 349 m n.p.m. w Górach Świętokrzyskich, położony w zachodniej części Pasma Pokrzywiańskiego. Od wschodu sąsiaduje z nienazwanym szczytem o wysokości 318 m n.p.m. znajdującym się w miejscowości Pokrzywianka. Zachodnie stoki opadają do rzeki Pokrzywianka, północne stoki opadają do miejscowości Cząstków a południowe stoki opadają do rzeki Słupianka.
Chełmowa Góra charakteryzuje się dwudzielną budową geologiczną. Główny zrąb i całą masę skalną tego wzniesienia tworzy głęboko ukryty, paleozoiczny rdzeń pochodzący z okresu dolnego dewonu, czyli sprzed około 400 milionów lat. W strukturze tej dominują jasne piaskowce kwarcytowe, które odznaczają się wyjątkową twardością oraz ogromną odpornością na niszczące działanie czynników atmosferycznych. To właśnie dzięki tej odporności, w trakcie milionów lat procesów niszczenia i zrównywania terenu, twardsze skały ostały się w krajobrazie jako wyraźne wzniesienie, podczas gdy otaczające je miększe osady uległy erozji.
Na tym starym, twardym fundamencie spoczywa znacznie młodsza, powierzchniowa pokrywa utworów czwartorzędowych, która ostatecznie ukształtowała współczesne oblicze góry. Składa się ona z grubych pokładów lessu, czyli drobnoziarnistej skały osadowej, która została tu zdeponowana w plejstocenie. Wiatr nawiewał ten pył z obszarów podlegających zlodowaceniom, kiedy w regionie świętokrzyskim panował surowy, arktyczny klimat peryglacjalny.
Obecność lessu ma kluczowe znaczenie dla dzisiejszego ekosystemu Chełmowej Góry, ponieważ na tym podłożu wykształciły się wyjątkowo żyzne gleby. To właśnie te zasobne w składniki odżywcze warstwy ziemi stworzyły idealne warunki dla rozwoju unikalnej szaty roślinnej enklawy Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Doskonałym tego przykładem są słynne, naturalne stanowiska modrzewia polskiego, który od wieków znajduje tu doskonałe warunki do życia. W ten sposób pierwotna, surowa rzeźba dewońskich kwarcytów została złagodzona i wzbogacona przez żyzny, polodowcowy pył.
Las na Chełmowej Górze to jeden z najcenniejszych przyrodniczo kompleksów leśnych w całej Polsce. Ze względu na swoją unikalność już w 1920 roku utworzono tutaj pierwszy w kraju rezerwat przyrody, który trzydzieści lat później wszedł w skład Świętokrzyskiego Parku Narodowego jako osobna enklawa. Tym, co decyduje o wyjątkowości tego miejsca, jest naturalne, pierwotne stanowisko modrzewia polskiego (Larix polonica). Drzewo to przetrwało tu w niezmienionej formie od czasów ostatniego zlodowacenia, stając się żywym pomnikiem historii naturalnej regionu.
Głównym czynnikiem sprzyjającym tak bujnemu rozwojowi modrzewia jest wspomniane wcześniej podłoże lessowe. Żyzne, głębokie i dobrze przewietrzane gleby brunatne wytworzone na tym polodowcowym pyle zapewniły drzewom idealne warunki wegetacji. Modrzew polski osiąga tu imponujące rozmiary – najstarsze, potężne okazy liczą sobie ponad 300 lat, a ich pnie nierzadko przekraczają metr średnicy. Charakteryzują się one grubą, głęboko spękaną korą oraz nieco delikatniejszymi igłami i mniejszymi szyszkami niż powszechny modrzew europejski. Patrząc w górę na Chełmowej Górze, można podziwiać ich strzeliste sylwetki dominujące nad niższymi piętrami lasu.
Samo zbiorowisko leśne Chełmowej Góry ma charakter wielogatunkowy, w którym modrzew współtworzy unikalny ekosystem z innymi drzewami liściastymi i iglastymi. W strukturze lasu istotną rolę odgrywa buk zwyczajny oraz jodła pospolita, a uzupełniają je dęby szypułkowe i bezszypułkowe, jawory oraz graby. Tak bogaty skład gatunkowy sprawia, że las ten przypomina dawne, pierwotne puszcze, które niegdyś porastały całe Góry Świętokrzyskie. Duża ilość martwego drewna, powalonych pni i wiekowych drzew stwarza ponadto doskonałe warunki dla rozwoju mchów, porostów oraz licznych gatunków ptaków i owadów.
Profesor Marian Raciborski odegrał kluczową rolę w odkryciu i ochronie modrzewia polskiego na Chełmowej Górze. Na przełomie XIX i XX wieku poddał on szczegółowym badaniom tutejszy starodrzew, udowadniając, że tutejsze okazy wyraźnie różnią się od odmiany alpejskiej. Botanik wyodrębnił ich unikalne cechy morfologiczne, wśród których najważniejszą była budowa szyszek – były one znacznie mniejsze, bardziej kuliste, a ich łuski charakteryzowały się brzegami zagiętymi do wewnątrz.
Te pionierskie prace badawcze dały solidną podstawę do naukowego wyróżnienia nowego taksonu. W klasyfikacji botanicznej nazwisko wybitnego profesora zostało na zawsze uwiecznione w oficjalnej, łacińskiej nazwie tego unikalnego drzewa, która brzmi Larix polonica Racib.
Zachwycony pięknem i rzadkością świętokrzyskiego lasu, Raciborski stał się również głównym orędownikiem jego ratowania przed wycięciem. Jego płomienne apele o ochronę tego stanowiska odniosły skutek i doprowadziły do utworzenia na Chełmowej Górze w 1920 roku jednego z pierwszych w Polsce rezerwatów przyrody, będącego dziś cenną enklawą Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Dla upamiętnienia tych wielkich zasług, na samym szczycie wzniesienia wznosi się obecnie kamienny obelisk poświęcony pamięci uczonego.
Przez szczyt Chełomowej Góry przebiega znakowany na czarno szlak turystyczny im. Jerzego Kapuścińskiego Nowa Słupia – Piórków.
Film zarejestrowany w dniu 6 listopada 2025 roku.
