Góry Świętokrzyskie

Góry Świętokrzyskie – pasmo górskie leżące w centralnej Polsce na Wyżynie Kieleckiej należące do najstarszych łańcuchów górskich w Europie. Od północy sąsiaduje z Płaskowyżem Suchedniowskim, od wschodu sąsiaduje z Wyżyną Sandomierską, od południa sąsiaduje z Pogórzem Szydłowskim a od zachodu na krótkich odcinkach sąsiaduje z Doliną Nidy, z Pasmem Przedborsko-Małogoskim oraz ze Wzgórzami Łopuszańskimi. Najwyższym szczytem jest Agata 614 m n.p.m.

Góry Świętokrzyskie to jeden z najbardziej różnorodnych geologicznie obszarów w Europie. Ich historia obejmuje ponad 500 mln lat, podczas których region był wielokrotnie zalewany przez morza, wypiętrzany (orogenezy: kaledońska, hercyńska, alpejska) i niszczony przez erozję.

1. Era Paleozoiczna (Budowa Trzonu)
– Kambr: Wypiętrzenie najstarszych skał – piaskowców kwarcytowych budujących m.in. Łysogóry.
– Ordowik i Sylur: Okresy morskie. W osadach zapisane są ślady dawnej aktywności wulkanicznej oraz globalnego zlodowacenia.
– Dewon: Czas tropikalnych mórz. Powstały wtedy wapienne pasma (Kadzielniańskie, Chęcińskie). W Zachełmiu odkryto najstarsze na świecie tropy czworonogów wychodzących na ląd.
– Karbon: Intensywne ruchy górotwórcze (fałdy i uskoki, np. Fałd Ślichowicki) oraz powstanie złóż minerałów (piryt, kalcyt „różanka”).
– Perm: Powstanie słynnych zlepieńców (np. zygmuntowskiego) oraz złóż soli i gipsów w wyniku parowania mórz.

2. Era Mezozoiczna (Era Dinozaurów)
– Trias: Dominacja lądowego, gorącego klimatu (pamiątką są piaskowce tumlińskie z tropami pierwszych dinozaurów) oraz okresowe zalewy morskie (wapień muszlowy).
– Jura: Czas tropikalnych bagien i wielkiego „potopu jurajskiego”. Ślady życia z tego okresu (amonity, tropy dinozaurów) można znaleźć w Gagatach Sołtykowskich i Małogoszczu.
– Kreda: Dalsza sedymentacja morska.

3. Era Kenozoiczna (Kształtowanie Krajobrazu)
– Paleogen i Neogen: Intensywne wietrzenie, które odsłoniło paleozoiczny trzon gór. Od południa wkraczało morze mioceńskie (złoża gipsów i siarki).
– Czwartorzęd (Plejstocen): Okres zlodowaceń. W wyniku mroźnego wietrzenia w strefie peryglacjalnej powstały charakterystyczne gołoborza (rumowiska skalne) oraz osady lessowe.

Góry Świętokrzyskie w znacznej części porośnięte są lasami. Jedną z cech występującej tu roślinności jest występowanie na tym terenie lasów o charakterze górskim, oraz lasów wyżynnych i nizinnych. Przyjmuje się, że granica między lasami górskimi a wyżynnymi pokrywa się z poziomicą 350 m n.p.m., na stromych stokach północnych, oraz przebiega poziomicą 450 m n.p.m. na łagodniejszych stokach południowych. W niższym piętrze występują lasy sosnowe, sosnowo-dębowe i dębowo-sosnowe. W wyższych położeniach panują lasy jodłowe i bukowe. Lasy wyższych położeń swoim składem przypominają lasy dolnego piętra w Beskidach.

W Górach Świętokrzyskich występują Gołoborza. Są to obszary bezleśne (gołe od boru) znajdujące się na stokach pasm górskich. Gołoborza zbudowane są z bloków kambryjskiego piaskowca kwarcytowego powstałych ponad 500 mln lat temu.

Gołoborza na Łysej Górze to jedne z największych w Europie Środkowej pól nagiej pokrywy blokowej, z których najrozleglejsze, o powierzchni 3,84 ha, nosi imię prof. R. Kobendzy. Te unikalne rumowiska powstały w plejstocenie (podczas zlodowacenia północnopolskiego) w wyniku intensywnego wietrzenia mrozowego piaskowców kwarcytowych. Proces ten, zachodzący w surowym klimacie peryglacjalnym, polegał na rozsadzaniu skał przez zamarzającą w szczelinach wodę, a brak drobniejszych osadów przypisuje się procesom soliflukcji, czyli przemieszczaniu się zwietrzeliny po stokach.

Współczesne gołoborza świętokrzyskie są formami kopalnymi, co oznacza, że w obecnych warunkach klimatycznych już nie przyrastają, lecz powoli ulegają sukcesji biologicznej. Proces ten postępuje od brzegów rumowisk, gdzie gromadzi się materia organiczna pozwalająca na rozwój pionierskiego zespołu jarzębiny świętokrzyskiej. Centralne części pól blokowych pozostają niemal bezleśne, oferując miejsce jedynie mchom i porostom, które potrafią przetrwać w ekstremalnych warunkach braku wody i gleby.

Pomimo surowości, środowisko to jest siedliskiem wielu osobliwości przyrodniczych, w tym rzadkich bezkręgowców, takich jak ślimaki (np. poczwarkówka alpejska) czy liczne gatunki mechowców uczestniczących w tworzeniu gleb inicjalnych. Skały budujące gołoborza mają ponad 500 mln lat i skrywają ślady kambryjskiego morza, w tym rzadkie skamieniałości koralowców. Cały ekosystem stanowi fascynujące pole obserwacji procesów glebotwórczych oraz ewolucji krajobrazu od nagiej skały po dojrzałą puszczę jodłowo-bukową.

W celu ochrony unikatowych walorów Gór Świętokrzyskich utworzono na ich terenie Świętokrzyski Park Narodowy oraz parki krajobrazowe: Jeleniowski Park Krajobrazowy, Cisowsko-Orłowiński Park Krajobrazowy, Suchedniowsko-Oblęgorski Park Krajobrazowy, Sieradowicki Park Krajobrazowy, Chęcińsko-Kielecki Park Krajobrazowy. Utworzone rezerwaty przyrody to: to m.in.: Jaskinia Raj, Bukowa Góra, Kamień Michniowski, Góra Miedzianka, Białe Ługi, Kręgi Kamienne, Barania Góra, Chelosiowa Jama – Jaskinia Jaworznicka, Karczówka, Kadzielnia, Skałki Piekło Pod Niekłaniem, Rezerwat Skalny im. J. Czarnockiego – Ślichowice, Góra Zelejowa, Zamczysko, Sufraganiec, Rezerwat „Cisów im. Z. Czubińskiego”, Milechowy, Biesak-Białogon, Rezerwat Barcza, Szczytniak, Małe Gołoborze, Wąwóz w Skałach, Perzowa Góra, Wietrznia, Zachełmie,

Góry Świętokrzyskie tworzą równoległe pasma górskie, ciągnące się z zachodu na wschód. Główną oś stanowi ciąg pasm o długości około 70 km, rozpoczynający się w okolicach Dobrzeszowa na zachodzie. W jego skład wchodzą od zachodu: Pasmo Dobrzeszowskie, Pasmo Oblęgorskie, Wzgórza Tumlińskie, Pasmo Masłowskie, Łysogóry oraz Pasmo Jeleniowskie, które kończy się w okolicach Opatowa. Ciąg ten pocięty jest przełomami rzek: Łosośnej, Bobrzy, Lubrzanki i Słupianki. Na południe od Łysogór znajduje się niewielkie Pasmo Bielińskie.

Na południe od pasma głównego, oddzielony od niego Padołem Kielecko-Łagowskim, położony jest ciąg, w skład którego wchodzą pasma: Zgórskie, Posłowickie, Dymińskie, Daleszyckie, Cisowskie, Brzechowskie, Orłowińskie i Wygiełzowskie. Na północ od Pasma Wygiełzowskiego znajduje się Pasmo Iwaniskie. Na południe od Pasma Orłowińskiego położone jest Pasmo Ociesęckie.

Na południowy zachód od Pasma Dymińskiego rozciągają się pasma Zelejowskie i Chęcińskie, rozdzielone Doliną Chęcińską. Na zachód od Chęcin położone są dwa niewielkie pasma: Grzywy Korzeczkowskie i Grząby Bolmińskie. Na północny wschód od Chęcin znajduje się natomiast Pasmo Bolechowickie.

Na północ od pasma głównego rozciągają się Pasmo Klonowskie, Pasmo Bostowskie oraz Pasmo Pokrzywiańskie, a dalej na północ położone jest Pasmo Sieradowickie.

Na terenie Kielc oraz w ich okolicach znajdują się: Pasmo Kadzielniańskie oraz Wzgórza Szydłówkowskie.

Na terenie gór świętokrzyskich wytyczono wiele szlaków turystycznych, spacerowych oraz ścieżek edukacyjnych.

Wędrówki powiązane z obiektem GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE: