Potok Świerzówka
Potok Świerzówka – potok o długości około 9 km w Beskidzie Niskim będący lewobrzeżnym dopływem Wisłoki. Swoje źródła ma na południowych zboczach Magury i uchodzi do rzeki Wisłoki w miejscowości Świątkowa Wielka.
Potok spływa w kierunku południowo-wschodnim, żłobiąc głęboką, zalesioną i niezwykle urokliwą dolinę. Dolina ta oddziela główny grzbiet Magury Wątkowskiej (leżący na północ od niej) od odosobnionego masywu Mareszki oraz Uherca, które wznoszą się po jej południowej stronie.
W dolinie leżała nieistniejąca już wieś Świerzowa Ruska. Wieś rozciągała się od źródeł potoku Świerzówka, aż do kolejnej wsi – Świątkowej Wielkiej. Otaczały ją góry – od północy były to stoki Magury Wątkowskiej, od zachodu Mareszki, natomiast po wschodniej stronie górowały szczyty Ostrysza i Kolanina.
Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od nazwiska jej zasadźcy – Świrża. Źródła historyczne traktujące o początkach miejscowości są bardzo skąpe. Nie wiadomo dokładnie kiedy wieś powstała, brak jest aktu lokacyjnego. Prawdopodobnie założona została w 1574 r., chociaż pierwsza historyczna wzmianka pochodzi dopiero z 1665 r. i znajduje się w spisie poborowym powiatu bieckiego. Zgodnie z ustnymi przekazami ludność wsi była pochodzenia ruskiego. Rusini do Świerzowej mieli przybyć z Zakarpacia, wypchnięci stamtąd przez Węgrów (Madziarów). Według innych przekazów (także ustnych) Rusini przybyli tu z Naddnieprza ratując się ucieczką w góry przed Tatarami.
W 1680 r. były tu 4 gospodarstwa, a niecały wiek później, bo w 1765 r. wieś liczyła ich już 27, działał tartak, była też karczma. Ludność wsi zajmowała się głównie rolnictwem, chociaż tutejsze gleby były nieurodzajne, trudne do uprawy i wymagające dobrego nawożenia. Jednak prawdziwe bogactwo wsi stanowiły otaczające ją lasy jodłowo – bukowe.
W dniu 21 lipca 1770 r. w górnej części wsi, na tzw. Majdanie, miała miejsce potyczka Rosjan i konfederatów, dowodzonych przez Kazimierza Pułaskiego. Potyczka zakończyła się klęską Pułaskiego, a on sam ledwo uszedł rosyjskiej niewoli.
Świerzowa Ruska była wsią królewską, a od 1845 r. należała do Augusta Sternega, który zakupił te ziemie od Józefa Lewickiego. Następnie wieś nabyta została przez hrabiego Antoniego Mitrowskiego, a w 1880 r. poprzez Jana Lewickiego. Tenże w 1890 r. odsprzedał ją hrabinie Franciszce Potulickiej z Nowego Żmigrodu.
W drugiej połowie XIX w. na Majdanie znajdował się folwark i znana na okolicę potażarnia, w której wyrabiano potaż (węglan potasu). W jego produkcji wykorzystywano popiół drzew liściastych, a on sam był surowcem niezbędnym do wyrobu szkła, mydła, farb i środków piorących. Właścicielem folwarku był Polak – Władysław Marek, który tak upodobał sobie tutejsze okolice i Świerzową, że kazał się pochować na tutejszym cmentarzu. Jego życzenie zostało spełnione.
W okresie międzywojennym we wsi funkcjonowała szkoła powszechna, dwuklasowa. W latach 1919 – 1923 nauczycielem był Josyf Żwiryk – człowiek bardzo zasłużony dla wsi. Do 1933 r. w szkole uczyli nauczyciele Ukraińcy, ale w późniejszym okresie władze polskie w ramach akcji polonizacyjnej Łemków zarządziły przeniesienie ich na tereny Polski centralnej (ze Świerzowej do woj. kieleckiego), z kolei na ich miejsce przysyłano nauczycieli polskich.
Działała też we wsi od 1928 roku Spółdzielnia „Nasz Trud” należąca do Związku Spółdzielni Ukraińskich we Lwowie. W 1933 r. założono tu wiejską czytelnię „Proświta”, wkrótce zamkniętą przez władze polskie pod zarzutem propagowania nacjonalizmu ukraińskiego.
W 1945 r. wieś liczyła 73 gospodarstwa i około 450 mieszkańców. 20 czerwca tegoż roku mieszkańców wsi wysiedlono na Ukrainę. Wyjechali prawie wszyscy, pozostało zaledwie 9 osób, które także opuściły wieś dwa lata później w ramach „Akcji Wisła” – na Ziemie Odzyskane (głównie do woj. wrocławskiego). Mimo prób zasiedlenia wsi nie udało się sprowadzić tu osadników polskich. Tak zniknęła z powierzchni ziemi prężna kiedyś i tętniąca życiem wieś Świerzowa.
Po 1947 r. ziemie byłej wsi leżały odłogiem, w niedługim czasie przekazano je miejscowemu PGR, który rozpoczął wypas bydła i owiec, a tutejsze łąki zaczęto kosić. Powoli teren dawnej wsi zaczął zarastać i dzisiaj trudno wyobrazić sobie ludną osadę na tym obszarze. Dziś Świerzowa jest całkowicie niezamieszkałą, zarosłą doliną, z nielicznymi tylko śladami dawnego życia: ukrytymi w zaroślach kamiennymi krzyżami, resztkami piwnic, zdziczałymi drzewami i widocznymi jeszcze miedzami.
Źródło: Przewodnik po ścieżce przyrodniczo-kulturowej Świerzowa Ruska – Magurski Park Narodowy. Autorzy: Bolesław Bawolak, Magdalena Kuś, Jarosław Sochacki.
Wędrówki powiązane z obiektem POTOK ŚWIERZÓWKA:
